देवीची साथ आपल्या देशांत देवींची सांथ अगदी प्राचीन काळापासून उद्भवत असे. प्राचीन साहित्यांतून आपणांस या सांथीचीं वर्णनें वाचावयास मिळतात. हिंदुस्थानप्रमाणेंच, च…
पुण्यांतील संस्कृत कॉलेज l Sanskrit College in Pune इ. स. १८१८ ते १८५७ या कालखंडांतील पुण्यांतील शिक्षणाचा आढावा घेतांना आपणास येथील संस्कृत कॉलेजची उपेक्षा करून चालणार नाहीं. कारण, या कॉलेजचें स्थान प…
सर्व हिंदुस्थानांत अस्पृश्यांसाठी पहिली शाळा आपली मुलींची शाळा बरी चालली आहे, असे पाहतांच ज्योतिबांनीं पुण्यांत दुसऱ्या एका महान् उपक्रमाला सुरुवात केली. १८५२ च्या मेमध्ये त्यांनी वेताळ पेठेंत अ…
स्त्री शिक्षणाची मुहूर्त मेढ या जुन्या पठडींतील शाळा पुढे किती वाढल्या अगर कमी झाल्या, हे कळावयाला मार्ग नाहीं. परंतु १८५१ पासून पुण्यातील शिक्षणक्षेत्रांत अभिनव अशी क्रांति झा…
अव्वल इंग्रजीतील शिक्षणप्रसाराचे प्रयत्न स्वातंत्र्याच्या बाऱ्यावर डौलाने फडकणारा शनवारवाड्यावरील जरीपटका १८१८ सालीं अपमानित स्थितींत खाली आला आणि तेथे इंग्रजांचा यूनियन जॅक फडकू लागला. ये…
ब्राह्मणेतर l Non-Brahmin ब्राम्हणेतर पक्ष १९२१ मध्ये संघटित रीत्या नगरपालिकेच्या निवडणुकीच्या आखाड्यांत उतरला. श्री. केशवराव जेधे व श्री. जवळकर यांच्याकडे या पक्षाचें नेतृत्व…
काँग्रेस l Congress या विविध पक्षांमध्ये काँग्रेसचें बलाबल कसकसें कमी-जास्त होत गेलें, हें पाहणें मनोरंजक आहे. म. गांधींच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेसच्या चळवळीला भारतांत जस…
मवाळ पक्ष l Soft Party मवाळ पक्षाचा जन्म १८९५ साली झाला, असे मानायला हरकत नाहीं. ना. गो. कृ. गोखले, श्री. ह. ना. आपटे हे या काळांत या पक्षाचे अध्वर्यू होते. त्यांच्यामार्फत…
जहाल पक्ष l Jahal party १८८३ ते १९२० पर्यंत जहाल, मवाळ आणि स्वतंत्र असे तीनच पक्ष वा गट या नगरपालिकेंत होते. जहाल पक्ष हा नेहमीं अल्पसंख्य राहिला. मवाळ व स्वतंत्र परस्परांशी…
राजकीय पक्ष l Political Party राजकीय पक्षांमुळे नगरपालिकेच्या जीवनांत कसकशी स्थित्यंतरे झाली, हे पाहण्यासारखें आहे. नगरपालिकेतील राजकीय पक्षांची बदलती स्वरुपें अभ्यासतांना एक गोष्…
स्थानिक संस्थांचा उपःकालक्ष l Local bodies sub-committee या दृष्टीनें विचार करतां आधुनिक स्थानिक स्वराज्य संस्था या क्रमविकासानें ( Evolution ) उत्क्रान्त झालेल्या आहेत, असें म्हणतां यावयाचें नाहीं. भारतांत…
भारतीय जीवनांत शेंकडों वर्षे सातत्य कां ? प्राचीन भारतांतील प्रजातंत्रप्रवण अशीं हीं गणराज्ये जरी मौर्य साम्राज्याच्या उदरांत गडप झालीं, तरी भारतीय समाजव्यवस्थेतील इतर ग्रामसंस्थांच्या परंपरा…
यादवकालीन पुणे l Pune during Yadav period राष्ट्रकुटांनी या गांवावर कांहीं काळ सत्ता गाजबिली. परंतु पुढे दक्षिणेंत यादवांचें राज्य प्रबळ झाले आणि त्यांनी राष्ट्रकुटांचा हा प्रदेश जिंकलेला असा…
मराठेशाहीतील पुणे l Pune in the Maratha Empire इ. स. १६२० साली पुण्याच्या इतिहासांत नवें प्रकरण सुरू झाले. इ. स. १६२० ते १७२० पर्यंत पुण्याच्या भावी वैभवाची पार्श्वभूमि तयार झाली. इ. स. १७२० ते १८…
पुन्हा वैभवाचे दिवस l Glory days again इ. स. १८५० नंतर शहराच्या वाढीला सुरवात झाली. त्यानंतर २५-३० वर्षामध्ये येथील रविवार, बुधवार या पेंठा गजबजून जाऊं लागल्या. शहराला पुन्हा वैभवाचे दिवस …
पेशवाईच्या पतनानंतर l After the Peshwa's fall पेशवाई बुडाल्यानंतर पुण्याच्या जीवनाची वाताहात झाली. पेशव्यांच्या पदरी असलेले सहस्रावधि सैनिक बेकार झाले. सैनिकांप्रमाणे आणखी कोणावर जर मोठी आपत्ति क…
पुण्यांतील भयानक दुष्काळ l A terrible drought in Pune या काळात साऱ्या पुणे नगरावर वैभवाचें तेज झळकत होते. परंतु त्याचबरोवर पुण्यावंर या काळांत कांही आपत्तीहि कोसळल्या होत्या. १८०३ साठी पुण्यास मोठा दुष्क…
पुण्यांतील बाजारपेठ l Markets in Pune इ. स. १८११ साली कर्नल वेल्स हा पुण्याला आला असतांना त्यानें येथील मंडईचें जें वर्णन केले आहे, ते या दृष्टीने उद्बोधक आहे. तो म्हणतो, "येथील फळबा…
वैभवानें नटलेली नगरी l A city full of glory नगरपालिकेपूर्वीचे पुणे इ. स. १८०० ते १८५६ इ. स. १८०२ हें साल पुण्याच्या इतिहासांत महत्त्वाचे आहे. कारण, पुणे शहरांतील मराठी साम्राज्याचा अस्त जरी पुढ…
कोतवालाचें कार्यक्षेत्र l Scope of Kotwala पुण्याचे पहिले कोतवाल होण्याचा मान बाळाजी नारायण केतकर यांना मिळाला. यांच्याकडे स्थूलमानानें सभ्यांच्या डी. एस. पी. चे अधिकार होते. त्यांच्या हाताखाल…
पुणे शहराचा पेशवेकालीन कारभार l Peshwa administration of Pune city इ. स. १८५७ सालीं नगरपालिका अस्तित्वांत आल्यानंतर पुणे शहराचा कारभार कसा चालत होता हे आपणांस पुढील प्रकरणांमधून दिसून येईल. परंतु नगरपालिका अस्तित्वां…
पेशवेकालीन पुणें : इ. स. १७२० ते १८२० l Pune during the Peshwa period : 1720 to 1820 इ. स. १७१३ सालीं बाळाजी विश्वनाथ हे शाहूमहाराजांचे पंतप्रधान वा पेशवे झाले. त्यावेळीं पुणे भाग हा निंबाळकरांचे प्रशासक श्री. बाजी कदम यांच्या ताब्यां…